Turkije in chaos of juist gewoon het land van Ataturk?

Nico Landman gaf op 14 januari 2020 een lezing onder de titel Turkse Islam tussen religie en politiek. Hij vermeldde dat sommigen nu al spreken over Ataturk als de man die de seculiere staat Turkije oprichtte, terwijl hij sinds 2002 zou zijn opgevolgd door 'Sultan Erdogan the Magnificent', die steeds meer de symbiose tussen Turkse staat en Islam vertegenwoordigt. Maar de grote lijn van zijn betoog was dat sinds 1923 Ataturk allerlei groeperingen buiten spel heeft gezet: de mystieke broederschappen, Alevieten ook. Te zelfstandige figuren als Said Nursi en Fethullah Gülen zijn in de ban gedaan, terwijl via Diyanet een sobere staatsislam de moskeeën domineert.

In feite ziet Landman dus eerder een continuïteit dan een breuk met de periode voor 2002. Diyanet staat nog steeds voor de Hanafitische orthodoxie. Die wordt slechts gedeeltelijk toegepast: met name het huwelijksrecht is nog steeds niet islamitisch en daar gaat ook geen verandering in komen, lijkt het. Het is wel zo dat Diyanet een indrukwekkende studie van de hadith heeft gepubliceerd, waarin veel daar aanbevolen gebruiken historisch worden verklaard en zo dus ook een beetje weggezet als niet in de moderne tijd passend. De graven van heiligen, vooral van de soefi-ordes worden nog steeds niet toegelaten. Al sinds 1950, toen Demirel met zijn democratische partij aan de regering kon deelnemen, is er al een soort heropleving van de officiële Islam. De Alevieten zijn noodgedwongen sterk geseculariseerd en hebben het humanisme soms ook als etiket aangenomen. De vraag wat Alevitisme nu eigenlijk is wordt naar 2 heel verschillende kanten ontwikkeld: als een eigen stroming binnen de islam dan wel een aparte humanistische cultuur. De Alevieten worden overigens, net als de religieuze mystieke broederschappen, met rust gelaten zo lang ze zich niet ter sterk in het openbaar uiten.
In de jaren 1980 hebben Özal en Arbakan als een synthese bepleit tussen Kemalisme en Islam. Daardoor kwam er ook een sterker aandacht voor godsdienstonderwijs, waar nationalisme en islam sterk vermengd werden in een nadruk op din wa akhlaq, voor ethiek. Dit was al een emancipatie van de vrome moslims.
In 2010 werd (op aandringen van de EU!) de rol van het leger sterk beperkt, maar Diyanet als de regeringsinstelling heeft zich vaak afzijdig van politiek gehouden. in 1989-90 heeft het tijdens de Rushdie-affaire geen openbare veroordeling van Salman Rushdie gegeven.

Er was nog iemand die de vraag stelde of het atheïsme toeneemt in Turkije? Logische vraag omdat een aantal Alevieten openlijk humanistische zijn en groepen communisten zelfs echt atheïstische zoals de vader van de bekende auteur Murat Isik in zijn  boek over de Bijlmer (Wees Onzichtbaar).

Vincent van Gogh: familie en vrienden

Antropoloog J. Wuisman schreef een dissertatie over sociale verandering in de Indonesische provincie Bengkoelen. Ik vroeg hem ooit waarom zoveel van zijn boek gaat over uitgebreide familie-relaties. Zijn antwoord was simpel: waar moet je anders een beroep op doen als je in de problemen zit? Kleinere gemeenschappen hebben dan ook een uitgebreid arsenaal aan woorden voor allerlei soorten ooms, tantes, neven en nichten.
In Den Bosch heeft het Noordbrabants museum in 2017 een typisch Brabants schilderij kunnen kopen van een lokale Collse Watermolen in het Dommeldal tussen Nuenen en Eindhoven. Zodoende is er een mooie Van Gogh tentoonstelling gekomen in Den Bosch. Het thema was dat Van Gogh (1853-1890, dus 37 jaar geworden) zeker niet een eenzame zonderling was, maar een familieman, dol op zijn broer Theo, maar ook in goede relatie met ouders, en met een uitgebreid netwerk aan vrienden. Van Goghs intimi: vrienden, familie, modellen.

Ook al heeft het museum geen eigen Van Gogh-collectie als het Kröller-Müller of het Amsterdamse museum (het laatste is eigenlijk de familie-erfenis), er was toch veel moois te zien. Maar het ging in de teksten en keuze niet allereerst om de ontwikkeling als kunstschilder, maar vooral een juichend beeld over zijn sociaal karakter
De psychologie ging wel erg juichend en soms simpel. Het oor afsnijden ging in 'een vlaag van verstandsverbijstering' en toen hij van einde 1883-eind 1885 thuis was in Nuenen kreeg hij alle vrijheid, zeiden ze er niets van als hij niet naar de kerk ging, waar zijn vader toch dominee was. In het boekje bij de tentoonstelling komt even de zendeling-carrière aan bod: "Aanvankelijk heeft Vincent grote bewondering voor zijn vader en diens roeping als dominee. Tijdens een fanatieke godsdienstige periode in de Belgische Borinage (1878-1879) slaat hij door in vroomheid en geeft al zijn bezittingen we. Pa waardeert Vincent 'ware belangstelling voor ongelukkigen', maar godsdienst dient niet overdreven geuit te worden."  Daar heeft Anton Wessels toch wel met meer diepgang over geschreven.
We moesten de auto in de St. Jansgarage zetten. Die is niet vlakbij de grote kathedraal, maar net buiten de vestingmuren. Er is wel een prachtige wandeling van die hele grote parkeergarage gemaakt,  via de oude stadsmuur, een park, en zo her en der wat beesten in de trant van Jeroen Bosch. Het schrikt ons minder af om naar Den Bosch te gaan, want vanuit die garage zit je echt meteen in hartje stad.

Maand van de spiritualiteit

Bij de openbare bibliotheek in Oog in Al is nu een apart tafeltje ingericht vanwege de Maand van de spiritualiteit. Geen grote of wereldreligie, maar een allegaartje van boeken van zelfverklaarde spirituele leiders (leidsters ook!), met methoden om kalm, in je zelf gekeerd, vooral rustig te zijn. Ik heb zo her en deer eens rondgekeken. Het blijkt een initiatief te zijn geweest van de Media voor radio en TV, KRO-NCRV, daarnaast de middel-religieuze krant Trouw en uitgeverij Ten Have. Die hebben het CPNB gevraagd, die toch al een boekenweek, boekenbal, kinderboekenweek organiseerde en sinds 2013 dus ook de maand van de spiritualiteit. Er is een organisatie die een Issuekalender
uitgeeft, met een eigen website. Alles erop en eraan.

Ik kende in Januari al de week voor de eenheid, van 18 Januari (Feest van Petrus Stoel in Rome) en lopend tot 25 Januari, feest van Paulus bekering. Stevig katholieke achtergrond dus, maar toch wordt daarin de jaarlijkse oecumene-lezing gegeven op initiatief van de Raad van Kerken in Nederland (dit jaar 17 januari in de Geertekerk, Utrecht). Dan hebben we op 21 jan. de inter-religieuze ontmoeting in Tivoli-Vredenburg. Maar niet alleen het grote éne boek van de grote religies, maar de talrijke van de kleine spiritualiteiten vragen nu (ook) de aandacht. Het blijft een mooie boel. Staf Hellemans verkondigde bij zijn afscheidslezing in Tilburg, 24 mei 2019 nog het 'Einde van het tijdperk van de wereldreligies' en misschien moeten dit ook maar in dat perspectief zien. De wereld heeft al genoeg grote mannen die alles willen bepalen.