Turkije in chaos of juist gewoon het land van Ataturk?

Nico Landman gaf op 14 januari 2020 een lezing onder de titel Turkse Islam tussen religie en politiek. Hij vermeldde dat sommigen nu al spreken over Ataturk als de man die de seculiere staat Turkije oprichtte, terwijl hij sinds 2002 zou zijn opgevolgd door 'Sultan Erdogan the Magnificent', die steeds meer de symbiose tussen Turkse staat en Islam vertegenwoordigt. Maar de grote lijn van zijn betoog was dat sinds 1923 Ataturk allerlei groeperingen buiten spel heeft gezet: de mystieke broederschappen, Alevieten ook. Te zelfstandige figuren als Said Nursi en Fethullah Gülen zijn in de ban gedaan, terwijl via Diyanet een sobere staatsislam de moskeeën domineert.

In feite ziet Landman dus eerder een continuïteit dan een breuk met de periode voor 2002. Diyanet staat nog steeds voor de Hanafitische orthodoxie. Die wordt slechts gedeeltelijk toegepast: met name het huwelijksrecht is nog steeds niet islamitisch en daar gaat ook geen verandering in komen, lijkt het. Het is wel zo dat Diyanet een indrukwekkende studie van de hadith heeft gepubliceerd, waarin veel daar aanbevolen gebruiken historisch worden verklaard en zo dus ook een beetje weggezet als niet in de moderne tijd passend. De graven van heiligen, vooral van de soefi-ordes worden nog steeds niet toegelaten. Al sinds 1950, toen Demirel met zijn democratische partij aan de regering kon deelnemen, is er al een soort heropleving van de officiële Islam. De Alevieten zijn noodgedwongen sterk geseculariseerd en hebben het humanisme soms ook als etiket aangenomen. De vraag wat Alevitisme nu eigenlijk is wordt naar 2 heel verschillende kanten ontwikkeld: als een eigen stroming binnen de islam dan wel een aparte humanistische cultuur. De Alevieten worden overigens, net als de religieuze mystieke broederschappen, met rust gelaten zo lang ze zich niet ter sterk in het openbaar uiten.
In de jaren 1980 hebben Özal en Arbakan als een synthese bepleit tussen Kemalisme en Islam. Daardoor kwam er ook een sterker aandacht voor godsdienstonderwijs, waar nationalisme en islam sterk vermengd werden in een nadruk op din wa akhlaq, voor ethiek. Dit was al een emancipatie van de vrome moslims.
In 2010 werd (op aandringen van de EU!) de rol van het leger sterk beperkt, maar Diyanet als de regeringsinstelling heeft zich vaak afzijdig van politiek gehouden. in 1989-90 heeft het tijdens de Rushdie-affaire geen openbare veroordeling van Salman Rushdie gegeven.

Er was nog iemand die de vraag stelde of het atheïsme toeneemt in Turkije? Logische vraag omdat een aantal Alevieten openlijk humanistische zijn en groepen communisten zelfs echt atheïstische zoals de vader van de bekende auteur Murat Isik in zijn  boek over de Bijlmer (Wees Onzichtbaar).