Van Dirc van Delft tot Erik Borgman: 600 jaar bladzijden theologie

Theologie wordt vooral geschreven in dikke boeken. Het oudste Nederlandstalige grote theologieboek is wel van de 'hofkapelaan' Dirc van Delft, een geleerde Dominicaanse ordepriester (sacrae theologiae doctor), die voor het hof van Albrecht van Beieren in Den Haag een werk schreef van 1000 bladzijden, Tafel vanden kersten ghelove. Niet geschreven voor theologiestudenten, maar voor de dames en heren van het hof waar Middelnederlands de voertaal was. Zijn aanstelling dateert van december 1399, het boek kwam uit in 1404, net voor de dood van Albrecht van Beieren.
Vanwege de coronavirus was er tijd om eens oude nog ongelezen uit de boekenkast te nemen en zo las ik Frits van Oostrom, Het woord van eer: literatuur aan het Hollandse hof omstreeks 1400. Na zoveel gelezen te hebben over Bourgondië en Jan van Eijck (voor een tentoonstelling in Gent die we niet konden gaan bekijken), is dit een sublieme pendant over dezelfde tijd, veel zelfde personen.
Het boek van Dirc van Delft was gewild: er werden prachtige kopieën van gemaakt met mooie miniaturen. Een dertigtal staan op de website van de Pierpont Morgan Library in New York (een exemplaar dat van de Bourgondiër Philips de Goede is geweest). Hieronder het eerste uit deel II ('zomerstuk'): Christus met kruis in een wijnpers, terwijl de wijn/zijn bloed in kelken wordt opgevangen.
 Het is uit bladzijde 5: De zalighmaker der werelt, onze Lieve Heer Jhesus Christus is ghecomen zonderlinghe om die zondaar te behouden..

Van Oostrom  beschrijft Dirc van Delft als een geleerd, maar ook pastoraal ingesteld figuur, die aan het hof vooral aandrong op goede daden en niet al te hard tekeer ging over fout zaken die hij ook wel zag. Verder is het 'misschien zelfs wel het meest geleerde catechetisch studieboek van heel de Europese volkstaalletterkunde.' (Van Oostrom, p. 222).
Er staan nog meer boeken in de kast om na te lezen of eigenlijk voor het eerst degelijk te lezen: Piet Schoonenberg, Het geloof van ons doopsel, en Han Fortmann, Als ziende de onzienlijke. De tweede is voor een kritischer benadering om te weten wat en waarom er nu minder en ander geloof is dan in die vroeger eeuwen: opruimen hoort ook bij het theologische handwerk. Daarvoor staat er ook nog een ongelezen boek van Kuitert, Jezus, nalatenschap van het christendom.
En, nog nieuw in de boekhandel van Erik Borgman, Alle dingen nieuw.

De aankondiging van het boek riep bij mij al enkele vragen op: dit wordt deel I van wat nog meer (2? 3? delen) gaat worden. Het boek over Schillebeeckx heeft Borgman bij deel I laten zitten: zal dit wel tot een goed einde komen? Waarom eigenlijk zo'n droom van een Summa totius theologiae in boeken? Is blog en facebook niet de ontwikkelingstaal van de 21e eeuw? En dan het begin van de boodschap: God is Liefde. Maar waarom is er dan corona en nog wel veel meer ellende: versterkt dit ook 'de wereld al denkend als een plaats van verlangen naar God'? Ik moet niet vooraf te sceptisch of cynisch zijn, maar zal behoedzaam kopen en/of lezen.

[Op 30 mei] Ik heb een half uurtje in het boek gelezen bij Boekhandel Broese. Die eerste impressie suggereert me dat zijn methode is: een idee poneren via een mooi gedicht of een ander citaat en vandaaruit dan lovend en prijzend verder schrijven over de gedachten die hij daarin leest. Nogal associatief, of is dat Invocatio? Het waren voor mij vrijwel allemaal onbekende personen, waar de lezer ook heel weinig feiten bij kreeg. Doorlezend kwam ik op blz. 258-283, dus een 25 bladzijden, bijna 10% van het hele eerste deel, over Huysmans, die redelijk onverwacht van klassiek ongelovige tot geloof kwam in 104. Voor mij is Huysmans altijd een wat onbestemde figuur geweest, erg conservatief, maatschappelijk dan, en ineens 100% gelovig worden: alles of niets dus. Louis Massignon is sterk door hem  beïnvloed, maar de echte inspiratie kreeg Massignon van zijn moslim leraren in Damascus. Over Massignon staat er zuinig dat hij 'een omstreden islamoloog' was. Alles of niets dus, antwoord geven voordat de talrijke vragen komen. Daar zit ik niet zo op te wachten, zeker niet als het mijn vragen zijn.
En een aanvaarden van de theologie als Gesamtkunstwerk als helemaal niet.

Gebed en preek in de leegte: Nijmegen

 2 en 13 april 2020 schreef ik al over twee kerkelijke vieringen die op TV/Youtube worden uitgezonden vanuit lege kerken. Vaak zijn de diensten al van te voren opgenomen: dat kost minstens 4 uur, want er moet nogal eens iets opnieuw gebeuren, camera's moeten worden ingesteld. Afgelopen zondag, 25 mei, was er nog een nieuwe kerk: de Dopers/Remonstrante kerkviering vanuit Nijmegen, waarbij mijn broer Joseph organist was (op de rug te zien naast de man in de blauwe trui) en de kerkhistoricus Peter Nissen de Dominee (enige jaren geleden vanuit de Romana daarnaar verhuisd, omdat dezwe momenteel de meest 'vrijzinnige'zijn in Nederland.De aankleding was aanvankelijk wat vervreemdend. Peter Nissen keurig in stropdas en creme-kleurig ambtsgewaad, bijna zoals Erik Borgman op 13 april. Alleen was er toen ook nog een monstrans met de hostie in de kerk op de altaartafel: als representant van de Christus in die Utrechtse Dominicuskerk. De TV-vieringen zijn altijd wat korter: 35 minuten is een mooie tijd. Het blijft toch TV. In Nijmegen begon Peter Nissen met de klassieke zondag tussen Hemelvaart en Pinksteren: Zondag van de Weeskinderen (naar Johannes 14:18 ik laat jullie niet als weeskinderen achter; Non relinquam vos orphanos; maar in de klassieke liturgie van het Liber Usualis komt die naam niet voor...). Er komt nog iets beters. Nissen verbond dit met de Cornatijd waarin wij ons ook wat eenzaam en verweesd voelen.

Als inleiding was er een interview met kunstenares Coby van Baars die met een serie van

 12 bezig is over verlangen, toekomst. Orewoed, een sleutelwoord in de mystiek van Hadewych is voor haar het motto. Hier dus ook de schaal met brood en wijnbeker voor de zoekende vrouw. De figuur van de Geest werd sobertjes uitgewerkt, maar er werd wel een visie op toekomstverwachting en belofte van iets nieuws aangegeven. Dank je wel, Joseph en Peter.

Bretonse bedevaart naar zeven christen-moslimse slapers

De dialoog-theologie van de laatste 50 jaar heeft veel aandacht besteed aan theologische ideeën als de éne godsheid (geen triniteit of nieuwe woorden daarvoor) en Jezus als een groot profeet, naast erkenning van Mohammed als zodanig. Via Gied ten Berge, Pax Christi-man en nu bezig met een dissertatie over bedevaarten in het Heilig Land Israel/Palestina, kwam ik op het spoor van een wonderlijke nieuwe bedevaartplaats in Bretagne. De link is naar https://fr.wikipedia.org/wiki/Sept-Saints_(Vieux-Marché). Daar is in de gemeente Vieux-Marché al sinds pre-christelijke tijden een zevenvoudige bron met genezend water. Tussen 1703-1714 werd er een grotere kapel gebouwd en de plaats verbonden met de christelijke legende van zeven slapers die rond 290 vluchtten voor de vervolgingen van keizer Decius, zich bij Efese in een grot verborgen, waarop de toegang instortte. Zij vielen in slaap en werden honderden jaren later ontdekt en bleken toen alleen geslapen te hebben.  Dat werd dus de heilige grote van de zeven bijna-martelaren. Het verhaal staat ook in soera 18 van de Koran. In het grote heiligenboek van Jacob van Voragine is het het 2e verhaal van het tweede deel ('Over de feesten in de tijd van de bedevaart!")

De afbeelding boven staat gaat over de crypte van die kapel, met een boot die door Massignon geschonken is en waarbij l'abandon à Dieu staat voor de betekenis van het woord Islam, je overgeven/toevertrouwen aan God. De onderste foto is van de kapel en de zeven geloofshelden in gelijke outfit staan.
In de 19e eeuw heeft Ernest Renan ook al de Bretonse reis van de zeven slaper-heiligen geschreven (net als Jacobus van Compostella, Sinterklaas in Myra: christelijke heiligen uit de moslimwereld op reis naar West-Europa.
Er was ook een eigenaardig verhaal bij: in Algiers werd door de Fransen een heuse kathedraal gebouwd, waarvoor als basis een oude moskee werd gebruikt. Toen die veel te grote kerk in 1965 aan de katholieke eredienst werd onttrokken kwamen enkele kerkklokken naar het Bretonse dorp van de zeven Efese-heiligen. Massignon heeft gepleit voor een gezamenlijk bedevaart van Moslims en Christenen naar dit heiligdom op de 4e zondag van Juli. Vanwege de corona zal het er dit jaar niet inzitten, maar wellicht volgend jaar.

In de kapel kun je een aantal afbeeldingen vinden die moslims hebben bijgedragen aan de Franse verering voor de Efese-heilige, waaronder deze islamtiische ikoon.

Corona, virgo en virus

Niet ver van ons is de Majellakerk. Op zaterdagen werd daar tot voor kort een kerkelijke viering gehouden door Christenen uit Eritrea: helemaal in het wit kwamen er nogal wat vanaf het station lopen, langs de Vleutenseweg. Vanaf 10.00 kwamen ze binnen en de dienst duurde van 12.00-15.00, iedereen bleef staan te midden van de ongemakkelijke banken, het priesterkoor met een grote doek afgeschermd.
Nu sinds 8 maart de vrijheid van beweging en ontmoeting beperkt is, gaan deze bijeenkomsten niet meer door. Wel heeft de kerk nu een nieuwe icoon neergezet van de tot nu toe vrij onbekende heilige Corona. Zij was de dochter (of echtgenote) van een iets bekender maar ook schimmige heilige Victor: uit Alexandrië of Antiochië, ca 180. Zij werden bij een vervolging gevangen gezet en gemarteld, gedood. Corona is beschermheilige tegen epidemische ziekten en wellicht is naar haar de grote soort Corona-virussen ooit genoemd.

Zo te zien is de icoon een print van een algemeen op internet te vinden grotere afbeelding van de heilige met de martelaarspalmen. Dat is dus nog de oude sfeer van het Rijke Roomse leven. Het belangrijkste religieuze ritueel oor modern Nederland, in een kerk een kaars opsteken, wordt nu op moderne manier afgehandeld. Achterin kun je via een pinbetaling je geld geven. Moge de Heilige Corona ons allen genadig zijn!