De verdediging van Utrecht

Zondag 25 November 2020 begon met een sobere dienst in de Janskerk: op grote afstand van elkaar mochten er 30 mensen in. Geen echte viering met brood en wijn, maar we kregen een papieren schaaltje met een stukje matze en een druif: minimalistisch symbool van een symbool. Maar we leven nu in een minimalistische tijd!

In het Centraal Museum van Utrecht zagen we die zondag een mooie tentoonstelling over de verdedigingswerken van Utrecht. Het begon in de Romeinse tijd met een eenvoudig fort, waar rond 200 al een tufstenen muur werd gebouwd. In 1125 kreeg Utrecht stadsrechten en werd aan een veel groter muur van zo'n 5 km gewerkt. In 1345 kon die nieuwe muur een groot leger van de Graaf van Holland zelfs tegen houden. Heel wat momenten uit de Utrechtse geschiedenis zijn aan die muur verbonden. 1577 is wel een zeer gedenkwaardig moment: als het Spaanse garnizoen vertrekt en de bevolking, geleid door vrouwen de vesting Vredenburg afbreekt (die Karel V vanaf 1528 had laten bouwen.

 

Hier zijn ze dus de vrouwen die muren afbreken: bovenaan Paule tussen de wapens en vanwege de corona-tijd ook in het museum nu met zo'n komd-masker. Trijn van Leemput heet ze, de vrouw die leiding gaf aan het afbreken van Vredenburg. 

Saftleven is de tekenaar en schilder die vooral bekend is van zijn afbeeldingen van de vestingwerken. Na 1800 zijn ze afgebroken (alle 50 torens die tussen de muren stonden ook!) Er was nog een bijzonder schilderij elders in het museum: de Domtoren is boos omdat hij/zij zo ver van het restant van de kerk afstaat en zoekt toenadering tot het schip van de kerk. Een groot imposant werk.

Huis van Vrede in Utrecht, Kanaleneiland

In de Utrechtse wijk Kanaleneiland is enige tijd geleden de bibliotheek verhuisd. In het oude gebouw kon een wijkcentrum komen, dat de naam kreeg Huis van Vrede. De eerste gedachte is dan ook wel aan salam of sjalom. Maar de sociaal werker is ook een pastoraal werker, aan de bevindelijke of evangelikale kant, zodat er op zondag kerkdiensten worden gehouden. Er zijn meerdere asielzoekers uit Iran actief, die in het proces van de tocht naar het westen stevig christelijk zijn geworden. Het 'kerkmeubilair' ziet er uit als een allegaartje van krijgers, ket oude kerkbanken, links een liturgisch of zeker muzikaal centrum met de piano/synthesizer en de microfoons.

Sinds afgelopen maart is er een speciaal project: een stevige betonnen bank, vredesbank, die uiteindelijk vlak bij ons huis langs het Amsterdam-Rijn kanaal gezet moet worden. Een zestal personen, deels uit de wijken in de buurt, deels asielzoekers, heeft aan de bank gewerkt. Een Syrische kunstenaar heeft het ontwerp gemaakt. Aan de ene kant (de voorkant van de leuning) is een serie gebedshuizen neergezet: van links af de Matteuskerk van Oog in Al, de domtoren, de Ulu moskee en zo nog wat.

De achterkant laat allerlei soort mensen dansen: natuurlijk de derwisj dans van de soefi's, maar ook gewone ontspannen dansen en ballet. 

Er is een Perzisch restaurant in het gebouw (nu vanwege corona alleen afhalen) en een naai-hoek waar 8 machines staan en dames aan mondkapjes werken, tassen, ook wel op bestelling verstelwerkzaamheden doen. De asielzoekers uit de wijk Oog in Al met hun AZC en de vaak allochtone van Kanaleneiland vormen, samen met autochtone bewoners een aardige mix.

Corpus Christi: een ongewone 'pastor' in Polen

 De morgen na ons bezoek aan Catharijneconvent gingen we naar een mogelijk nog wat heftiger religieus kunstwerk: de Poolse film Corpus Christi over een jonge misdadiger, die in de gevangenis stevig wordt gepest en mishandeld door medegevangen, een goede relatie met de gevangenispastor onderhoudt. hij wordt voorwaardelijk vrijgelaten en moet van de staf maar in een houtzagerij gaan werken. Dat doet hij niet maar gaat zo wat kletsen in een nabijgelegen dorp. Hij maakt de huishoudster van de priester wijs dat hij een pastor is die even onderdak nodig heeft. De pastoor moet weg (even, voor ziekenhuiszaken). De jonge man, Thomasz, werpt zich op als een bezield en inspirerende pastor. Hij komt terecht in een probleem van een auto-ongeluk waarbij zeven doden waren. Een dode man wordt aangezien voor schuldige en krijgt geen begrafenis in gewijde grond. We zien een aantal mooie toespraken en plechtigheden van Thomasz, die er ook nog in slaagt om de begrafenis te regelen.

In de eerste gesprekken met de pastoor, die er aan het begin nog even is, komt de slappe sfeer van seminaries naar voren: studenten willen 's nachts nogal eens bij een vriendin verblijven. De pastoor komt terug. Uiteindelijk wordt Thomasz dan ontmaskerd door de gevangenispastor. Thomasz wil niet mee naar de bisschop, maar toont zich aan de parochie in zijn gewone postuur: getaand lichaam met tatoes. Hij gaat terug naar de gevangenis waar hij in een groot gevecht komt met de leider van de criminelen daar en hevig bebloed raakt, waarna de film, toch ietwat raar, eindigt. Vooral het middendeel, waar de priester eerlijk over levenservaringen en gevoelens spreekt is sterk: tegen hebzicht, zoveel mogelijk willen hebben, voor aandacvht voor mensen om je heen. Klacht over de strakke kerkelijke organisatie in Polen en onderdanigheid aan politieke leiders.

Body Language in het Catharijneconvent: visuele heftigheid

 De titel van de nieuwe tentoonstelling in het Catharijneconvent, museum voor kerkelijk/religieuze kunst in Utrecht klinkt neutraal Body Language: Het lichaam in de middeleeuwse kunst. Het gaat over de late Middeleeuwen, 1300-1500 en alleen eigenlijk over de religieuze kunst. Veel bloed van Christus en martelaren, moedermelk van Maria. Religieuze christelijke symbolen kunnen in de beeld- en schilderkunst nog weer veel intenser doorkomen dan in teksten.

De lijdende Christus hier uitgebeeld als staande in een wijnpers. Hij bloedt vreselijk, en vooral stroomt er uit zijn zijde bloed. Dat wordt dan snel omgezet naar de wijn van de mis waar zijn bloed gedronken wordt. Allemaal stevig realistisch uitgebeeld.

Dit is de Heilige Ontcommer, een christen vrouw die tegen wil met een ongelovige moest trouwen. Zij bad de avond voor het huwelijk om een uitweg en werd de volgende morgen met een grote baard wakker. Huwelijk ging niet door. Zijn wordt vereerd voor mensen met liefdesverdriet of een ongelukkig huwelijk.

Van de 13e eeuwse porno-roman over seks met nonnen, de Roman de la Rose, lag er een bladzijde te zien: veel tekst en onderaan kleine afbeeldingen van nauwelijks 3 cm hoog. Maar ze werden heel erg uitvergroot ook in de tentoonstelling getoond: enorme penissen. Ook in die Middeleeuwen waren er dus al fantasieën als de Religieuse van Diderot.

Boven staat Maria die in haar borst knijpt om moedermelk te geven. Zij zou dat onder andere bij Bernardus van Clairvaux hebben gedaan, die immers bad: nostra te esse matrem (=Toon dat gij onze moeder zijt) en zijn lippen tot barsten liet bidden, maar dus getroost werd door de modermelk. Daarnaast Jezus met de bloedwonde. Onderaan wordt uitgebeeld hoe bloed van Jezus en melk van Maria in een fontein terecht komt, waar de twee vloeistoffen mengen en voor de gelovigen bron van leven worden. Niet verder aangevallen of verdedigd, alleen het zeer plastisch geloof dat hier achter zit beschreven.

Een en ander werd prachtig uitgebeeld: kleine portretten mooi vergroot, een boekje met alles goed uitgelegd. Toch was er een soort Dood in Venetië sfeer in het museum: allemaal stil, iedereen mondkapjes op, wat minder publiek omdat we gedoseerd binnen moesten komen, iedere kwartier een beparkt aantal. Ons viel op hoeveel jonge mensen, twintigers en dertigers, er in de tentoonstelling waren

Science fiction van Ineke Malsch

Ineke Malsch is een natuurkundige, die zich bezig houdt met ethische kwesties. Om dat op een populariserende manier te doen schreef ze een boek De vooruitkijkspiegel: techno-ethische toekomstverhalen. In 8 hoofdstukken schetst ze 8 technische ontwikkelingen die voor morele problemen kunnen zorgen. Het laatste hoofdstuk gaat over beïnvloeding van mensen doordat hersenstimulators de rol van de individuele hersenen overnemen. Het loopt via een apparaat dat je als een muts op je hoofd zet en dan via je smartphone instructies geeft. Je kunt zo je religie kiezen: moslim, katholiek, hindoe en zo verder. In haar beschrijving kun je dan eventueel de Koran in het Arabisch reciteren, maak je automatisch kruistekens of vliegen de Ave Maria's zo je mond uit. je kunt met het apparaat ook wel agnost worden, maar het gaat dan wel om heel gescheiden circuits. Het verhaal (184-201 in het boek) leest wel lekker weg, maar komt bij mij toch wel erg simpel over.

Een tweede hoofdstuk waarin religie ter sprake komt is het 4e: 'Mijn 3D geprinte hart klopt in eeuwigheid' (58-79), waarin gesuggereerd wordt dat niemand meer hoeft te sterven, want alle organen kunnen hersteld worden of door nieuwe vervangen.  Daar komt een Samantha Spiegel tegen op, die zegt dat de toekomst van mensen in een hemel, het hiernamaals ligt en dat mensen daarnaar moeten verlangen. Een instelling als een hospice, waar mensen stervensbegeleiding krijgen hoeft dus niet ondergronds te zijn en 'het recht op gezondheid mag niet verworden tot een gezondheidsplicht.' (72) Er wordt zelfs gepleit voor het recht op een natuurlijk levenseinde.' (78). Ik vond eerlijk gezegd de beschrijving van dat 'andere leven' nogal traditioneel, zoals Malsch het  traditionele katholicisme wel sterk probeert te beschrijven en daar weinig creatief mee omgaat.

Malsch hield 5 Oktober 2020 een presentatie van haar boek in de Antoniuskerk (nu Stadsklooster geheten) in Utrecht. De katholieke hoofdpastor van Utrecht, Hans Boogers en leke-pastor Gerard Martens waren aanwezih, actief in het rollenspel, waarmee de presentatie begon. In een stijl die het midden houdt van Jules Verne en 1984 komen hier een aantal moderne ontwikkelingen aardig naar voren. De verhalen spelen zich af zo tussen 2040-2050: ik ben benieuwd of ik tegen die tijd nog eens de realiteitswaarde kan bekijken!

Het boek is uitgegeven bij Boekscout in Soest, die het voor een prijs van nauwelijks € 20.00 bij je thuis levert.