Body Language in het Catharijneconvent: visuele heftigheid

 De titel van de nieuwe tentoonstelling in het Catharijneconvent, museum voor kerkelijk/religieuze kunst in Utrecht klinkt neutraal Body Language: Het lichaam in de middeleeuwse kunst. Het gaat over de late Middeleeuwen, 1300-1500 en alleen eigenlijk over de religieuze kunst. Veel bloed van Christus en martelaren, moedermelk van Maria. Religieuze christelijke symbolen kunnen in de beeld- en schilderkunst nog weer veel intenser doorkomen dan in teksten.

De lijdende Christus hier uitgebeeld als staande in een wijnpers. Hij bloedt vreselijk, en vooral stroomt er uit zijn zijde bloed. Dat wordt dan snel omgezet naar de wijn van de mis waar zijn bloed gedronken wordt. Allemaal stevig realistisch uitgebeeld.

Dit is de Heilige Ontcommer, een christen vrouw die tegen wil met een ongelovige moest trouwen. Zij bad de avond voor het huwelijk om een uitweg en werd de volgende morgen met een grote baard wakker. Huwelijk ging niet door. Zijn wordt vereerd voor mensen met liefdesverdriet of een ongelukkig huwelijk.

Van de 13e eeuwse porno-roman over seks met nonnen, de Roman de la Rose, lag er een bladzijde te zien: veel tekst en onderaan kleine afbeeldingen van nauwelijks 3 cm hoog. Maar ze werden heel erg uitvergroot ook in de tentoonstelling getoond: enorme penissen. Ook in die Middeleeuwen waren er dus al fantasieën als de Religieuse van Diderot.

Boven staat Maria die in haar borst knijpt om moedermelk te geven. Zij zou dat onder andere bij Bernardus van Clairvaux hebben gedaan, die immers bad: nostra te esse matrem (=Toon dat gij onze moeder zijt) en zijn lippen tot barsten liet bidden, maar dus getroost werd door de modermelk. Daarnaast Jezus met de bloedwonde. Onderaan wordt uitgebeeld hoe bloed van Jezus en melk van Maria in een fontein terecht komt, waar de twee vloeistoffen mengen en voor de gelovigen bron van leven worden. Niet verder aangevallen of verdedigd, alleen het zeer plastisch geloof dat hier achter zit beschreven.

Een en ander werd prachtig uitgebeeld: kleine portretten mooi vergroot, een boekje met alles goed uitgelegd. Toch was er een soort Dood in Venetië sfeer in het museum: allemaal stil, iedereen mondkapjes op, wat minder publiek omdat we gedoseerd binnen moesten komen, iedere kwartier een beparkt aantal. Ons viel op hoeveel jonge mensen, twintigers en dertigers, er in de tentoonstelling waren